როგორ წავიკითხოთ ინგლისური ტრანსკრიფცია
ინგლისური ტრანსკრიფცია გამოთქმას სპეციალური სიმბოლოებით გადმოსცემს. ისინი ბგერებს აღნიშნავს, დამატებითი ნიშნები კი მახვილსა და ხმოვანთა სიგრძეს მიუთითებს. ამ ნიშნების ცოდნით შეგიძლია უცნობი სიტყვის გამოთქმა წაიკითხო და აუდიოჩანაწერით გადაამოწმო.
ინგლისური ენის ფონეტიკა ხსნის, როგორ წარმოიქმნება მეტყველების ბგერები და რა როლი აქვს მახვილს, რიტმსა და ინტონაციას. ასოები და ბგერები ყოველთვის არ შეესაბამება ერთმანეთს: ერთი ასო შეიძლება სხვადასხვა ბგერას აღნიშნავდეს, ერთი ბგერა კი რამდენიმე ასოთი იწერებოდეს.
მაგალითად, ასო A აღნიშნავს [æ] ბგერას სიტყვაში cat და [eɪ] ბგერას სიტყვაში name. ბგერა [f] იწერება F ასოთი სიტყვაში fish და PH კომბინაციით სიტყვაში phone.
- ანბანში
- 26 ასო
- სასწავლო სქემაში
- 44 ბგერა
- ძირითადი ჯგუფები
- ხმოვნები და თანხმოვნები
ტრანსკრიფციის ძირითადი ნიშნები
- [ ]
- ამ გვერდზე ტრანსკრიფცია კვადრატულ ფრჩხილებშია ჩასმული. ლექსიკონებში ფონემურ ჩანაწერს ხშირად დახრილი ხაზებით გამოყოფენ: /kæt/. მათ შორის მოცემული სიმბოლოები გამოთქმას გადმოსცემს და არა სიტყვის დაწერილობას.
- ˈ
- ეს ნიშანი მახვილიანი მარცვლის წინ დგას: სიტყვაში about [əˈbaʊt] მახვილი მეორე მარცვალზე მოდის. ინგლისური სიტყვის სწავლისას მახვილის ადგილიც შეამოწმე და მონიშნული მარცვალი გამოკვეთილად წარმოთქვი. მსგავსი ქვედა ნიშანი [ˌ] მეორეხარისხოვან, უფრო სუსტ მახვილს აღნიშნავს.
- ː
- ხმოვნის შემდეგ ეს ნიშანი მის სიგრძეს აღნიშნავს: see [siː]. ხანგრძლივობა მეზობელ ბგერებზეცაა დამოკიდებული, ამიტომ მნიშვნელოვანია შეადარო არა მხოლოდ ხმოვანთა სიგრძე, არამედ თავად ჟღერადობაც.
ცხრილს საფუძვლად უდევს ბრიტანული გამოთქმის სასწავლო სქემა: 20 ხმოვანი, მათ შორის 8 დიფთონგი, და 24 თანხმოვანი. ეს 44 ბგერაა, თუმცა მათი რაოდენობა ყველა აქცენტში ერთნაირი არ არის. აუდიოჩანაწერებში მთელი სიტყვების ამერიკული გამოთქმა ისმის. თუ სიტყვასთან ორი ტრანსკრიფციაა მოცემული და / ნიშნითაა გამოყოფილი, პირველი ბრიტანულია, მეორე კი ამერიკული. ბრიტანულ ჩანაწერში (r) ნიშნავს, რომ [r], ჩვეულებრივ, მომდევნო ხმოვნის წინ გამოითქმის, მაგრამ სიტყვის ცალკე წარმოთქმისას არ ისმის.
ინგლისური ენის ხმოვანი ბგერები
ხმოვნების წარმოთქმისას ჰაერი პირის ღრუში თავისუფლად გადის. მათი ჟღერადობა ენისა და ტუჩების მდგომარეობაზეა დამოკიდებული. ქვემოთ მოცემულია მარტივი ხმოვნები, ანუ მონოფთონგები: დიფთონგებისგან განსხვავებით, მათში ერთი ხმოვნიდან მეორეზე მკაფიო გადასვლა არ ხდება. მაგალითად, [ɪ] სიტყვაში sit განსხვავდება [iː]-სგან სიტყვაში see არა მხოლოდ ხანგრძლივობით: [iː]-ს წარმოთქმისას ენა უფრო მაღლაა აწეული. ორივე ბგერის ქართული „ი“-თი ჩანაცვლებისას ეს განსხვავება იკარგება.
ინგლისური დიფთონგები
დიფთონგიც ხმოვანი ბგერაა. მისი წარმოთქმისას ჟღერადობა ერთი მარცვლის ფარგლებში თანდათან იცვლება: მაგალითად, [aɪ] სიტყვაში time. დიფთონგის ნაწილებს შორის პაუზა არ არის. ბრიტანული [ɪə], [eə] და [ʊə] სიტყვებში near, hair და tour ამერიკულ გამოთქმაში, ჩვეულებრივ, იცვლება ხმოვნით, რომელსაც [r] მოსდევს. ამ ამერიკულ ვარიანტებში [ɪr], [er] და [ʊr] დიფთონგები არ არის. სიტყვა tour-ს ასევე აქვს ბრიტანული ვარიანტი [tɔː(r)].
ინგლისური ენის თანხმოვანი ბგერები
თანხმოვნების წარმოთქმისას ჰაერის ნაკადს გზა ეკეტება ან უვიწროვდება. მაგალითად, [p]-ს წარმოთქმისას ტუჩები ერთმანეთს ეკვრის, შემდეგ კი სცილდება, [f]-ს წარმოთქმისას კი ჰაერი ზედა კბილებსა და ქვედა ტუჩს შორის გადის. მჟღერი თანხმოვნები ხმის მონაწილეობით გამოითქმის, ყრუები კი მის გარეშე. ნიშნები [tʃ] და [dʒ] თითო თანხმოვან ბგერას აღნიშნავს, მიუხედავად იმისა, რომ ორი სიმბოლოთი იწერება. ინგლისური [f] ქართული „ფ“ არ არის: მის წარმოსათქმელად ორივე ტუჩს ნუ მოკუმავ. ინგლისური [p], [t] და [k] კი არ წარმოთქვა ქართული მკვეთრი „პ“, „ტ“ და „კ“ ბგერებივით.
როგორ გამოვთქვათ რთული ინგლისური ბგერები
ახალი ბგერის ათვისება უფრო ადვილია, როცა ენისა და ტუჩების სწორ მდგომარეობას იცნობ. წარმოთქვი ბგერა ცალკე, შემდეგ კი მოკლე სიტყვაში: ჯერ ნელა, მერე ჩვეულებრივი ტემპით. ნაცნობი ბგერები გაიმეორე, ახლებს კი მეტი ყურადღება დაუთმე.
- [θ] და [ð]ენის წვერი კბილებთან
- ენის წვერი ოდნავ გამოაცურე კბილებს შორის, კბილები არ მოუჭირო და ჰაერი ვიწრო ნაპრალში გაატარე. სიტყვაში think ბგერა [θ] ხმის გარეშე წარმოთქვი. სიტყვაში this ბგერას [ð] ხმა დაამატე: ხმის სიმები უნდა ირხეოდეს. ამ ბგერებს ქართულში ზუსტი შესატყვისი არ აქვს; ნუ ჩაანაცვლებ მათ „თ“, „დ“, „ს“ ან „ზ“ ბგერებით.
- [w] და [v]ტუჩების განსხვავებული მდგომარეობა
- [w]-ს წარმოსათქმელად ტუჩები მოამრგვალე და ოდნავ წინ გამოწიე, შემდეგ თანდათან გადადი მომდევნო ხმოვანზე. კბილები ტუჩებს არ ეხება. [v]-ს წარმოთქმისას ზედა კბილები ოდნავ ეხება ქვედა ტუჩს და ჰაერი მათ შორის გადის. ორივე ბგერა ხმის მონაწილეობით გამოითქმის. ქართული „ვ“ [v]-სთან უფრო ახლოსაა; [w]-ს წარმოთქმისას კბილები ქვედა ტუჩს არ უნდა ეხებოდეს.
- [r]ენის წვერი არ ვიბრირებს
- გავრცელებული ინგლისური [r]-ს წარმოსათქმელად ენის წვერი ზედა კბილების უკან მდებარე ადგილისკენ ასწიე, მაგრამ არ შეახო. ჰაერი თავისუფლად გადის. ქართული „რ“-სგან განსხვავებით, ენის წვერი სასას არ ეხება და არ ვიბრირებს. შეადარე სიტყვების red და run დასაწყისი. ლექსიკონებში ეს ბგერა, ჩვეულებრივ, [r] ნიშნით იწერება, უფრო ზუსტი აღნიშვნა კი [ɹ]-ია.
- [ŋ]ჰაერი ცხვირით გადის
- ენის უკანა ნაწილი რბილ სასას მიაბჯინე და ბგერა ხმის მონაწილეობით წარმოთქვი: ჰაერი ცხვირით გამოდის. ენის წვერი ქვემოთ რჩება. სიტყვაში sing ისმის [sɪŋ], ბოლოში ცალკე [ɡ] ბგერის გარეშე. [ŋ] ერთი ბგერაა და არა „ნ“-ისა და „გ“-ს მიმდევრობა. ეს წესი ყველა ng-იან სიტყვას არ ეხება: სიტყვაში finger ბგერა [ɡ] შენარჩუნებულია.
- [æ]ღია ხმოვანი
- სიტყვაში cat ბგერა [æ]-ს წარმოსათქმელად პირი ფართოდ გააღე, ქვედა ყბა დაუშვი, ენა კი დაბლა და პირის ღრუს წინა ნაწილთან ახლოს გქონდეს. ტუჩები არ მოამრგვალო. სიტყვა bed-ში არსებულ [e]-სთან შედარებით პირი უფრო ფართოდ არის გაღებული და ენა უფრო დაბლაა. ეს ბგერა ზუსტად არც ქართული „ა“ არის და არც „ე“, ამიტომ შენი გამოთქმა აუდიოჩანაწერს შეადარე.
- [ɜː] და [ə]მახვილიანი და უმახვილო ხმოვნები
- ბრიტანული [ɜː] სიტყვაში word მახვილიანია: ენა დაახლოებით პირის ღრუს შუაშია, ტუჩები კი მომრგვალებული არ არის. ამერიკულ word-ში მას შეესაბამება [ɝː], ხმოვანი [r]-ის ელფერით. ბგერა [ə], ანუ შვა, ჩვეულებრივ, უმახვილო მარცვალში გვხვდება, მაგალითად, about-ის პირველ მარცვალში. ის მოკლეა და შესამჩნევი დაძაბვის გარეშე გამოითქმის. მას ზუსტი ქართული შესატყვისი არ აქვს: მხოლოდ დაწერილი ასოს მიხედვით მკაფიო „ა“-თი ან „ე“-თი ნუ ჩაანაცვლებ.
მჟღერი და ყრუ თანხმოვნების წყვილები
თითოეულ წყვილში ბგერები ერთსა და იმავე ადგილას, მსგავსი გზით წარმოიქმნება. მთავარი განსხვავება ხმის მონაწილეობაა: მჟღერი ბგერის წარმოთქმისას ხმის სიმები ირხევა, ყრუს წარმოთქმისას კი არა. ყელზე თითები მიიდე და ჯერ [s], შემდეგ კი [z] გააბი, რომ განსხვავება იგრძნო. ქვემოთ მოცემულ სიტყვებში ერთმანეთს მითითებული თანხმოვნები ედარება; სხვა ბგერები შეიძლება განსხვავდებოდეს.
- [p] - [b]
- pig - big
- [t] - [d]
- ten - den
- [k] - [ɡ]
- coat - goat
- [f] - [v]
- fan - van
- [θ] - [ð]
- think - this
- [s] - [z]
- sip - zip
- [ʃ] - [ʒ]
- she - vision
- [tʃ] - [dʒ]
- cheap - jeep
მინიმალური წყვილები გამოთქმაში სავარჯიშოდ
მინიმალური წყვილი ორი სიტყვისგან შედგება, რომლებიც ერთმანეთისგან ერთი ბგერით განსხვავდება: მაგალითად, ship („გემი“) და sheep („ცხვარი“). ასეთი სიტყვების შედარება მსგავსი ბგერების უფრო ზუსტად გარჩევასა და წარმოთქმაში გეხმარება. წყვილებში [ɪ] და [iː], [ʊ] და [uː] მხოლოდ ხანგრძლივობა არ არის მნიშვნელოვანი: განსხვავდება ენის მდგომარეობაც. ამიტომ მათი განსხვავების გადმოსაცემად მხოლოდ ქართული „ი“-ს ან „უ“-ს დაგრძელება საკმარისი არ არის.
როგორ ვივარჯიშოთ ინგლისურ გამოთქმაში
- მოუსმინე მაგალითსაირჩიე ერთი ბგერა და მოუსმინე სიტყვას, რომელიც მას შეიცავს. მოსმენილი ტრანსკრიფციას შეადარე და ყურადღება მიაქციე მახვილს.
- გაიმეორე ნელაწარმოთქვი ბგერა და აკონტროლე ენისა და ტუჩების მდგომარეობა. შემდეგ მთელი სიტყვა გაიმეორე და თანდათან დაუბრუნდი ჩვეულებრივ ტემპს.
- შეადარე წყვილებიმონაცვლეობით წარმოთქვი მსგავსი ბგერების შემცველი სიტყვები, მაგალითად, sit და seat. შეეცადე გაიგონო და გაიმეორო განსხვავება და არა უბრალოდ უფრო სწრაფად ან ნელა ილაპარაკო.
- ჩაიწერე შენი გამოთქმაგამოიყენე ტელეფონის ხმის ჩამწერი და შენი ჩანაწერი ნიმუშს შეადარე. თუ განსხვავება უფრო მკაფიოდ გესმის, ეს უკვე წინსვლაა. მოგვიანებით იგივე სიტყვები გაიმეორე, რომ ეს უნარი განიმტკიცო.
ბგერებისა და ტრანსკრიფციის სავარჯიშოები
ეს დავალებები მახვილის, ტრანსკრიფციის წაკითხვისა და ბგერებს შორის განსხვავებების ცოდნას ამოწმებს. თუ მაგალითების ნაწილი უკვე გასაგებია, ყურადღება დანარჩენებს დაუთმე: ყოველი ათვისებული ბგერა ბევრ ინგლისურ სიტყვაში გამოგადგება.
რით განსხვავდება ხმოვნები სიტყვებში ship [ʃɪp] და sheep [ʃiːp]?
[ɪ], ჩვეულებრივ, უფრო მოკლეა და მისი წარმოთქმისას ენა უფრო დაბლაა, ვიდრე [iː]-ს წარმოთქმისას. ხმოვანი [iː], ჩვეულებრივ, უფრო გრძელია და ენის უფრო მაღლა აწევით გამოითქმის. ამ სიტყვების გასარჩევად ორივე ნიშანი უნდა გაითვალისწინო და არა უბრალოდ [ɪ] გააგრძელო.
რომელი სიმბოლო აღნიშნავს სიტყვის think პირველ ბგერას?
[θ]. ენის წვერი კბილებს შორის ოდნავ არის გამოყოფილი, ჰაერი ნაპრალში გადის, ხმის სიმები კი არ ირხევა.
რომელ მარცვალზე მოდის მახვილი სიტყვაში about [əˈbaʊt]?
მეორე მარცვალზე. ნიშანი [ˈ] უშუალოდ მახვილიანი მარცვლის წინ დგას.
რომელი ბგერაა დიფთონგი სიტყვაში name [neɪm]?
[eɪ]. ჟღერადობა თანდათან იცვლება [e]-დან [ɪ]-ს მიმართულებით, პაუზისა და ორ მარცვლად გაყოფის გარეშე. მთელი სიტყვა name ერთი მარცვლისგან შედგება.
რით განსხვავდება fan-ისა და van-ის გამოთქმა?
სიტყვის fan დასაწყისში ისმის ყრუ [f], სიტყვის van დასაწყისში კი მჟღერი [v]. ტუჩებისა და კბილების მდგომარეობა ერთნაირია. [v]-ს წარმოთქმისას ხმა ემატება: ხმის სიმები ირხევა.
რატომ გამოითქმის A ასო განსხვავებულად სიტყვებში apple და name?
ასოს წაკითხვა სიტყვასა და ასოთა კომბინაციაზეა დამოკიდებული. სიტყვაში apple ასო A გადმოსცემს [æ] ბგერას. სიტყვაში name მიმდევრობა a + თანხმოვანი + ბოლო e მიუთითებს [eɪ]-ზე, თავად ბოლო e კი არ გამოითქმის. ეს კითხვის გავრცელებული მოდელია, თუმცა გამონაკლისებიც აქვს, მაგალითად, have [hæv].